در گزارشی که مجله ماین (MINE) در اواخر 2023 درباره بکارگیری بلاکچین و هوش مصنوعی در معدن منتشر کرده بود، مدیریت زنجیره تأمین به عنوان بزرگ‌ترین مزیت بلاکچین برای صنعت معدن معرفی شده بود. در آن گزارش آمده بود: «بلاکچین به شرکت‌های معدنی اجازه می‌دهد منابع معدنی را در سراسر زنجیره تأمین، از مبدأ تا مصرف نهایی، رهگیری و ردیابی کنند. همچنین این قابلیت به‌ویژه در عملیات استخراج، فراوری و انتقال مواد استخراج شده از مناطق دورافتاده اهمیت بسیار بالایی دارد.»
شفافیت در زنجیره تأمین
کاربرد هوش مصنوعی در معدن جوانب متنوعی دارد. از نگاه ادوارد بیکرتون، تحلیلگر ارشد گلوبال دیتا (Global Data) مدیریت زنجیره تأمین همچنان مهم‌ترین کاربرد بلاکچین در صنعت معدن است. او در مصاحبه‌ای که با مجله ماین داشت، اشاره کرد: «بلاکچین برای حفظ یکپارچگی داده‌ها مفید است، به‌خصوص وقتی این داده‌ها بین چند طرف به اشتراک گذاشته می‌شوند. بلاکچین در صنعت معدن می‌تواند ردیابی شفاف مواد در سراسر زنجیره تأمین را ممکن کند.»
در این گزارش آمده است که زنجیره‌های تأمین در این صنعت اغلب بسیار پیچیده‌اند، زیرا استخراج ذخایر معدنی ممکن است سال‌ها یا حتی دهه‌ها طول بکشد و فرایندهای استخراج نیز به همین علت بسیار پیچیده می‌شوند.
بیکرتون در ادامه می‌افزاید: بسته به نوع ماده معدنی، زنجیره تأمین ممکن است شامل مراحل متعدد، موقعیت‌های جغرافیایی گوناگون، تراکنش‌ها، فاکتورهای محیطی، اشخاص و سازمان‌های مرتبط مختلف باشد. واقعیت این است که از سال 2020، زنجیره‌های تأمین جهانی دچار اختلالات بی‌سابقه‌ای شده‌اند؛ ازجمله به دلیل بروز همه‌گیری کرونا و جنگ اوکراین و روسیه و حملات مکرر به کشتی‌ها در دریای سرخ این پیچیدگی‌ها دو چندان شده‌اند.
در این مقاله تأکید می‌شود که بلاکچین به شرکت‌های معدنی امکان می‌دهد که سوابق دیجیتال کاملی از سراسر زنجیره ارزش مواد معدنی را با امنیت بسیار بالا نگهداری کنند. هر ویژگی که وجود داشته باشد، قابل ثبت است و اسناد مرتبط با آن را می‌توان هر زمان که فرایند نیاز داشته باشد، به‌روزرسانی کرد. شرکت‌های معدنی می‌توانند دید کاملی نسبت به فعالیت‌های خود پیدا کرده و اعتماد بازار هدف را جلب کنند. فروشندگان نیز می‌توانند اطلاعات ثبت شده دیجیتالی خود را با این تأمین‌کنندگان به اشتراک بگذارند.
این موضوع به استفاده بلاکچین از شبکه‌های همتا به همتا (Peer to Peer) برمی‌گردد؛ جایی که اطلاعات به‌صورت غیرمتمرکز ذخیره می‌شوند تا امکان دستکاری در آنها بسیار دشوارتر از شیوه‌های معمول در نگهداری و تبادل داده باشد.
به همین دلیل، بلاکچین نه‌تنها در معدن، بلکه در زمینه‌های دیگر نیز برای ردیابی تراکنش‌های مالی، پایش عملکرد زیست‌محیطی، اجتماعی و حاکمیتی (ESG) و تأیید اصالت قطعات و تجهیزات مورد استفاده بسیار مفید و کاربردی است.
فعال‌ترین شرکت‌ها در بکارگیری بلاکچین در معدن
از میان شرکت‌هایی که گلوبال دیتا از آنها به‌عنوان پیشگامان استفاده از بلاکچین برای ارتقا شفافیت در زنجیره تأمین در صنعت معدن یاد کرده، موارد زیر جزو فعال‌ترین و شاخص‌ترین‌هاست:
- آی‌بی‌ام و اوراکل به‌عنوان غول‌های حال حاضر حوزه فناوری
- Global Shipping Business Network به عنوان یکی از ارائه دهندگان خدمات لجستیکی
- Aura Blockchain Consortium که کنسرسیومی غیرانتفاعی متشکل از برندهای مطرح از فناوری‌های بلاکچین برای اهدافی مانند اثبات اصالت کالا، حمایت از تأمین منابع به‌صورت مسئولانه و دستیابی به اهداف توسعه پایدار استفاده می‌کنند.
این برندهای شاخص در حال شکل دادن به آینده‌ای هستند که در آن شفافیت و قابلیت ردیابی کالا و خدمات نه تنها یک مزیت رقابتی بلکه الزامی اخلاقی، زیست‌محیطی و حرفه‌ای در زنجیره تأمین محسوب می‌شود.
در زمینه استفاده از بلاکچین برای ردیابی الماس، رومن کارر مدیر عامل کنسرسیوم بلاکچین آئورا (Aura Blockchain Consortium) به مجله ماین می‌گوید: «در صنعت الماس، فناوری بلاکچین این ظرفیت را دارد که تمام راهکارهای دیجیتال موجود، گواهی‌ها و برنامه‌های مرتبط با تجربه بهتر مشتری را در یک پلتفرم یکپارچه و مشتری‌محور تجمیع کند. با استفاده از بلاکچین، یک دفتر کل (لجر) دیجیتال و غیرقابل دستکاری، تمامی مراحل طی‌شده برای تولید و انتقال الماس را ثبت می‌کند. به عبارتی، از استخراج در معدن، بررسی اولیه، برش، صیقل‌کاری، قرار گرفتن در جواهرات، تا رسیدن به پیشخوان فروش و حتی فراتر از آن در بلاکچین ثبت می‌شوند. این سطح از شفافیت مزیتی منحصربه‌فرد در بازار ارائه می‌دهد.»
مصرف‌کنندگان امروزی می‌توانند با اطمینان بیشتر منبع، اصالت و شیوه تولید الماس خود را تأیید کنند. برای صنعت باارزش الماس این به معنای افزایش اعتماد مشتری به تولید کننده، بهبود اعتبار برند و انطباق با الزامات فزاینده قانونی و اجتماعی در حوزه پایداری و شفافیت اخلاقی است.
بلاکچین برای زنجیره‌های تأمین
در ادامه، لین کمپ، بنیانگذار و مدیرعامل شرکت اِورلیجر (Everledger) یکی از ارائه‌دهندگان مهم راهکارهای بلاکچین در بخش معدن، در گفتگو با پایگاه ماینینگ تکنولوژی (Mining Technology) می‌افزاید: «شفافیت همواره از قوی‌ترین ویژگی‌های بلاکچین بوده است. این فناوری، غبار بی‌اعتمادی را از میان برمی‌دارد، زیرا تنها یک نسخه از واقعیت را ارائه می‌دهد؛ همان نسخه‌ای که غیرقابل تغییر و قابل‌ردیابی است.»
در صنعت معدن، این موضوع برای حفظ یکپارچگی زنجیره تأمین، از معدن تا بازار، اهمیت حیاتی دارد.
این دیدگاه‌ها نشان می‌دهند که بلاکچین نه‌تنها به‌عنوان ابزاری فناوری‌محور، بلکه به‌عنوان ستون اعتمادسازی در صنایع حساس مانند استخراج و جواهرات عمل می‌کند.
مدیرعامل اِورلیجر نیز به استخراج معدن به‌عنوان یک مثال شاخص اشاره می‌کند و تأکید دارد بلاکچین یک استاندارد جدید در ارتباط بین تأمین‌کنندگان و مشتریان است؛ قراردادهای هوشمند دیجیتال غیرقابل تغییر هستند و برای شبکه‌سازی در زنجیره تأمین بهترین فناوری حال حاضرند.
نگاه به بلاکچین به‌عنوان ابزاری برای تسهیل در ارائه شفافیت به بالاترین سطح ممکن، دیدگاهی است که اِلا کالن، هم‌بنیان‌گذار و مدیر بازاریابی شرکت ماین‌اسپایدر (Minespider، ارائه دهنده نرم‌افزارهای ردیابی مبتنی بر بلاکچین) نیز با آن موافق است.
او در گفت‌وگو با ماین می‌گوید: «برای عملیات معدنی، توسعه نرم‌افزارهای مبتنی بر بلاکچین به معنای این است که ذینفعان این صنعت می‌توانند در اتمسفری با شفافیت کامل، منبع، مسیر حرکت و فرایند تبدیل مواد خام در سایت‌های فراوری معدنی را رؤیت و تأیید کنند. با دیجیتالی سازی این فرایندها، بلاکچین به شرکت‌ها این امکان را می‌دهد که الزامات قانونی را برآورده سازند، خطر ادعاهای جعلی را کاهش دهند و اعتماد مشتریان و شرکای تجاری خود را جلب کنند.»
با این حال، همزمان با تکامل اکوسیستم فناوری، مدیرعامل اِورلیجر بر این باور است که مزایایی فراتر از شفافیت نیز قابل دستیابی هستند. در ادامه او می‌گوید: «زنجیره‌های تأمین معدن اکنون باید به اختلالات لحظه‌ای، ریسک‌های ESG و تغییرات تقاضا واکنش نشان دهند. با ارائه تحلیل‌های پیش‌بینی کننده، فناوری هوش مصنوعی قابلیت‌ها در بلاکچین را در شناسایی ناهنجاری‌ها در انواع داده‌ها تقویت می‌کند. این ترکیب به کسب‌وکارها کمک می‌کند تا نه‌تنها پیگیری، بلکه پیش‌بینی الگوهای مختلف را ممکن کنند و با نیاز خود انطباق دهند تا زنجیره‌های تأمین نیز شفاف‌تر و مقاوم‌تر در برابر اختلالات ناخواسته باشند.»
بلاکچین و هوش مصنوعی در معدن
لین کمپ، مدیرعامل شرکت اِورلیجر بر این باور است که بلاکچین و هوش مصنوعی در کنار هم می‌توانند نه فقط شفافیت بلکه هوشمندی عملیات قابل بهره‌برداری را نیز در زنجیره تأمین معدنی تضمین کنند؛ واقعیتی که به شکل‌گیری آینده‌ای دیجیتال‌تر، هوشمندتر و پایدارتر برای این صنعت کمک می‌کند.
او پیشنهاد می‌دهد: «اگر به آینده نگاه کنیم، سیستم‌های ترکیبی حرف اول را خواهند زد. بلاکچین برای اعتمادسازی ضروری باقی خواهد ماند، اما هوش مصنوعی محرک برداشت بینش‌ها، قابلیت انطباق و مقیاس‌پذیری مورد نیاز برای فصل بعدی معدن خواهد بود. در کنار هم، این دو اکوسیستمی را خلق خواهند کرد که هم شفاف است و هم هوشمند؛ اکوسیستمی که چالش‌ها را پیش‌بینی، پاسخگویی به هر چالش را تضمین و ارزشی پایدار ارائه می‌کند.
البته هوش مصنوعی تنها به اندازه داده‌هایی که با آن آموزش داده می‌شود قدرت ایجاد تحول دارد و برای شرکت‌های معدنی بسیار حیاتی است که به خروجی‌های این فناوری اطمینان داشته باشند. ادوارد بیکرتون، تحلیلگر ارشد گلوبال دیتا بر این باور است که بلاکچین می‌تواند این اطمینان را حاصل کند. او در این باره می‌گوید: «مدل‌های هوش مصنوعی به داده‌های آموزشی با کیفیت بالا نیاز دارند. استفاده از بلاکچین در بخش معدن می‌تواند مجموعه داده‌ای قابل حسابرسی از منشأ برداشت و فراوری مواد ارائه دهد که با استفاده از آن مدل‌های هوش مصنوعی دقیق‌تر عمل کنند، واقعیتی که در بلندمدت اعتماد کامل ذینفعان معدن به این فناوری را در بر خواهد داشت.
هوش مصنوعی در معدن از مسیر ادغام با بلاکچین
جردن اشتزلکی، همکار بیکرتون و تحلیلگر ارشد این حوزه می‌گوید: «با ادغام فناوری بلاکچین در عملیات معدنی، داده‌هایی که با هوش مصنوعی تحلیل می‌شوند به شکلی امن ذخیره و در بین شبکه ذینفعان عملیات به اشتراک گذاشته می‌شوند؛ این امر باعث افزایش سطح شفافیت و اعتماد در سراسر زنجیره ارزش معدن می‌شود.
همچون کمپ، کالن نیز آینده صنعت معدن را در استفاده همزمان از این دو فناوری می‌بیند. او می‌گوید: «هوش مصنوعی و بلاکچین، مکمل‌هایی هستند که نقاط قوت یکدیگر را تقویت می‌کنند. هوش مصنوعی می‌تواند فرایند جمع‌آوری داده را خودکارسازی کند، داده‌های زنجیره تأمین را پالایش و تحلیل کند و الگوها یا ناهنجاری‌هایی را شناسایی کند که ممکن است در غیر این صورت نادیده گرفته شوند.»
کالن بر این باور است که فناوری بلاکچین اکنون به سطحی از بلوغ در صنعت معدن رسیده است که می‌توان از آن در سراسر عملیات زنجیره تأمین استفاده کرد.
از سال 2019 تا 2022، تعداد دفعات اشاره به بلاکچین در پرونده‌های شرکت‌های ساختمانی از 665 مورد به 1789 مورد افزایش یافته است، اما در سال 2023 با کاهش 49 درصدی مواجه بوده است. این کاهش احتمالا به دلیل تغییر تمرکز آنها از بلاکچین به سمت هوش مصنوعی و پس از انتشار نسخه‌های اصلی چت جی‌پی‌تی در اواخر سال 2022 بوده است.
سایر موضوعاتی که در کنار یا همزمان با بلاکچین مطرح شده، شامل فناوری‌های پشتیبان مانند رایانش ابری و هوش مصنوعی بوده‌اند.
گذرنامه‌های دیجیتال محصول (DPPs)
کالن بر این باور است که رشد فزاینده فناوری بلاکچین در صنعت معدن، به‌ویژه در پذیرش گذرنامه‌های محصول دیجیتال (Digital Product Passports) است؛ فناوری‌هایی که نسخه‌های دیجیتال یا همزادهای دیجیتالی از محصولات هستند و حاوی اطلاعات غنی درباره خود محصول و زنجیره ارزش مرتبط با آن هستند.
او می‌گوید: «این راهکارها دیگر فقط پروژه‌هایی جذاب برای اثبات مفهوم نیستند، بلکه به‌طور فزاینده‌ای به‌عنوان استانداردهای صنعتی شناخته شده و مورد استفاده قرار می‌گیرند. پذیرش گسترده گذرنامه‌های دیجیتالی مبتنی بر بلاکچین نشان‌دهنده تعهد صنعت معدن به ردیابی، شفافیت و پایداری در سراسر زنجیره ارزش آن است.»
در واقع مقررات طراحی اکولوژیکی برای محصولات پایدار» اتحادیه اروپا (Ecodesign for Sustainable Products Regulation – ESPR) که در سال گذشته لازم‌الاجرا شد، استفاده از گذرنامه‌های محصول دیجیتال را برای بسیاری از دسته‌های محصول الزامی کرده است. هدف این مقررات، بهبود قوانین مرتبط با پایداری و چرخه‌ای شدن محصولات خاص است. بخشی از این قوانین جدید چنین ایجاب می‌کند که گذرنامه‌های محصول دیجیتال برای ثبت اطلاعات مربوط به تأثیرات زیست‌محیطی، قابلیت بازیافت، قابلیت تعمیر و استفاده از مواد پیاده‌سازی شوند.
رومین کارره (Romain Carrere) مدیرعامل کنسرسیوم بلاکچین آئورا می‌گوید: «پایبندی به ESPR و الزامات گواهی‌نامه‌هایی مانند فرآیند کیمبرلی (Kimberley Process Certificate)، گواهی G7 یا گواهی‌نامه‌های آزمایشگاهی مانند GIA در حال تغییر چگونگی تعامل برندها با زنجیره‌های تأمین‌شان است.
بسیاری از محصولات نظیر الماس که در اتحادیه اروپا فروخته می‌شوند به گذرنامه دیجیتال نیاز دارند. با توجه به پیچیدگی‌های زیست‌محیطی، اجتماعی و اخلاقی مرتبط با زنجیره‌های تأمین صنعت الماس، این مقررات تأثیر عمده‌ای بر چشم‌انداز این صنعت خواهند داشت.
این گذرنامه‌ها اکنون بیشتر جنبه الزامی یافته‌اند، اما مفهوم تازه‌ای نیستند. کالن در این خصوص می‌گوید: شرکت ماین اسپایدر از سال ۲۰۱۸ فناوری گذرنامه محصول دیجیتال را در اختیار شرکت ماینسور (Minsur،) قرار داد که یکی از بزرگ‌ترین تولیدکنندگان قلع در جهان است. این دو شرکت آنچه را که ماین اسپایدر به‌عنوان اولین پروژه ردیابی کامل مواد معدنی معرفی می‌کند، اجرا کرده‌اند و اکنون سالانه بیش از 30 هزار تن قلع را ردیابی می‌کنند. ماینسور می‌تواند محصولات خود را بر اساس معیارهایی مانند بهداشت و ایمنی، ESG و پایداری از سایر رقبا متمایز کند.
افزون بر این، ماین‌اسپایدر در حال توسعه راهکارهای هوش مصنوعی با همکاری شرکای خود است تا به گفته کالن، به مشتریان امکان دهند از طریق گذرنامه‌های محصول دیجیتال با محصولاتشان به نوعی «صحبت» کنند.
او در ادامه می‌گوید: نوآوری واقعی در یکپارچه‌سازی بلاکچین با دیگر فناوری‌های نوظهور نهفته است؛ از جمله دستگاه‌های اینترنت اشیا (IoT) برای جمع‌آوری داده‌های لحظه‌ای و ابزارهای هوش مصنوعی برای خودکارسازی ورود داده‌ها یا تحلیل زنجیره تأمین. آینده بلاکچین در صنعت معدن، شامل پذیرش گسترده‌ی گذرنامه‌های محصول دیجیتالی خواهد بود که دیدی جامع از چرخه عمر یک ماده ارائه می‌دهند.
شرکت‌های بزرگ معدنی نظیر گلنکور (Glencore) و تک ریسورسز (Teck Resources) نیز در حال همکاری با پلتفرم‌های بلاکچینی برای ردیابی محصولات خود هستند. در همین حال، شرکت اِورلیجر گذرنامه‌های دیجیتال پویا برای الماس و مواد معدنی حیاتی ارائه می‌دهد. کمپ توضیح می‌دهد: این همزادها فقط منشأ تولید محصول را ردیابی نمی‌کنند، بلکه با دارایی همگام شده و به مرور زمان اطلاعات و بینش‌های جدیدی را در بر می‌گیرند.
مدیر عامل کنسرسیوم بلاکچین آئورا هم این دیدگاه را تأیید کرده و می‌گوید: راهکارهای گذرنامه‌های محصول دیجیتال فراتر از مزایای شفافیت و ردیابی هستند؛ آنها امکان دسترسی فوری به گواهی اصالت و تولید اخلاقی محصول را فراهم می‌کنند. عمق و دسترسی‌پذیری این اطلاعات می‌تواند اعتماد و شفافیت بی‌سابقه‌ای ایجاد کند.
کمپ در پایان می‌افزاید: حضور و استفاده از بلاکچین همچنان برای ایجاد اعتماد ضروری خواهد بود، اما این هوش مصنوعی است که بینش، تطبیق‌پذیری و مقیاس‌پذیری لازم برای فصل بعدی عملیات و رشد معدن را فراهم می‌کند. این دو با هم اکوسیستمی ایجاد خواهند کرد که نه‌تنها شفاف، بلکه هوشمند است؛ اکوسیستمی که چالش‌ها را پیش‌بینی می‌کند، پاسخگو است و ارزش پایدار تولید می‌کند.
منبع: mine.nridigital.com
